บทที่ ๖

โรคในปากในคอ

คัมภีร์มุขโรค เป็นโรคที่เกิดในปากในคอ ท่านว่าเป็นเพราะโลหิต มี ๑๙ ประการ ดังนี้

๑. ทานะสา ใต้ลิ้นงอกขึ้นมาเหมือนเดือยไก่

๒. มังสะ กลางลิ้น ต้นลิ้นขึ้นมาอย่างหนามขนุน

๓. กาละมังสะ ลิ้นโตมันให้เขียวอยู่

๔. จะละมังสะ ให้คางขึ้นเหมือนลิ้นไก่

๕. ยาโตมังสะ ขึ้นในลิ้นสองข้างเหมือนงาช้างงอกออกมา

๖. กัสมังสะ ในลิ้นงอกขึ้นมาเหมือนหน้าวัวงอกออกมาแหลมอยู่

๗. กะนะระมังสะ ลิ้นโตเชื่องเป็นขุมอยู่ทั้งลิ้น หรือลิ้นโตเต็มปาก เปื่อยเป็นขุมอยู่ทั้งลิ้น

๘. มุกจามังสะ บวมอยู่ ลิ้นบวมอยู่

๙. มุขะโจมังสะ ผุดขึ้นลิ้นเขียวเหมือนเมล็ดข้าว

๑๐. ทันตะโจมังสะ ในลำคอตีบอยู่เหมือนใยแมงมุม คือโรคคอตีบ

๑๑. ทันตะมูมังสะ ในลิ้นขาว เหม็นเป็นหนอง เลือดออกบ่อยๆ

๑๒. ทันตะโรสะ ในต้นฟันขาวอยู่

๑๓. สาภริ ในต้นฟันขึ้นมาเป็นเหมือนฝาหอยแครง

๑๔. สาวาระ ฝาดในปาก ในลิ้น ในคอ

๑๕. กัปปิ บวมขึ้นในคอ

๑๖. กัปโป บวมทั้งคอ

๑๗. ทันตะบุบผา บวมออกมาทั้งสองข้างในลำคอเหมือนเมล็ดข้าวโพด เป็นอย่างงวงช้าง เป็นตออยู่ที่ลำคอ

๑๘. กาละมุชะ ลิ้นโตดำ

๑๙. มุขวามังสะ เป็นเม็ดใส

โรคเกิดในปากในคอ ตามที่กล่าวมานี้ ท่านว่าเป็นเพื่อโลหิต ในแต่งยาแก้ดังนี้

พิษนาศน์ โกฐจุฬาลัมพา ข่าตาแดง เจตพังคี รากแตงนก โกฐสอ โกฐกระดูก ลูกสมี เมล็ดมะกล่ำตาช้าง ดอกจันทน์ การบูร

ใช้ส่วนเสมอภาค บดเป็นผงแล้วเอาเถาหญ้านาง หญ้างวงช้าง หัวกล้วยตีบ กาฝาก มะม่วง เผาแช่ เอาน้ำด่าง ต้มในน้ำด่างสุก แล้วเอายาผงใส่ลงในน้ำด่าง อย่าให้ไหมั ต้มแต่พอปั่นได้ ปั้นเม็ดเท่าเม็ดพริกไทย แทรกชะมดพิมเสนให้กินกับหมาก แก้โรคในคอในปากหายแล